Gevolgen voor de gezondheid van de slachtoffers

Mogelijke gezondheidseffecten zijn :

• psychosomatische klachten (o.a. nervositeit, hoofdpijn, slaapmoeilijkheden),
• depressie,
• posttraumatisch stresssyndroom,
• angststoornissen.

Vele slachtoffers zijn in behandeling bij een arts of therapeut.

Men maakt ook een onderscheid tussen algemene gevolgen, trauma en specifieke gevolgen.

Algemene gevolgen

Stress en angst komen het meest voor in het beginstadium van het pesten wanneer er nog hoop is op een oplossing of wanneer er nog verweermogelijkheid is.

Het leidt tot stoornissen zoals vermoeidheid, nervositeit, slaapproblemen, hoofdpijn, spijsverteringsmoeilijkheden en ruglijden. Het zijn reacties van het lichaam en een poging tot aanpassing aan de toestand waaraan men is onderworpen. Maar er is meer. Er is ook het gevoel van onmacht, vernedering en de idee dat die toestand niet normaal is.

Als de situatie niet blijft duren, bijvoorbeeld omdat er excuses worden aangeboden, kan het slachtoffer terug een evenwicht vinden. Dan verdwijnen de symptomen en zijn er geen verdere gevolgen voor de gezondheid.

Depressie treedt op wanneer het pesten aanhoudt en/of verscherpt. Dan komen gevoelens van verdriet, minderwaardigheid of overdreven schuldgevoel naar boven en steekt een verlies van verlangen of een verlies van interesse in de dingen de kop op. Zware depressiviteit kan leiden tot zelfmoord.

Het is vreemd dat slachtoffers wel vaak depressief zijn maar zonder dat ze een laag zelfwaardegevoel hebben. Uit stressonderzoek blijkt nochtans dat er een sterke samenhang is tussen het aantasten van het zelfwaardegevoel en depressie.

Er is dus blijkbaar een verschil tussen de effecten van pesten en van stress in het algemeen wat dit aspect betreft. Mogelijke verklaringen zijn dat slachtoffers vaak goed presteren en zich – althans een tijdje – niet verantwoordelijk voelen voor de toestand waarin ze zich bevinden en/ of dat ze bij langdurig pesten over een vrij groot incasseringsvermogen beschikken want anders houden ze het niet vol.

Psychosomatische klachten doen zich voor omdat het lichaam agressie waarneemt die het brein niet kan begrijpen. Dit kan aanleiding geven tot een hele waaier van stoornissen :

• spectaculair gewichtsverlies of -toename,
• spijsverteringsmoeilijkheden die bijvoorbeeld een maagzweer kunnen veroorzaken,
• hormonale stoornissen,
• hoge bloeddruk,
• evenwichtsstoornissen,
• huidziekten.

Er is inderdaad een grote wisselwerking tussen het lichamelijk en het psychisch functioneren.

Trauma

Na maanden van pesten en door het langdurig lijden dat daar het gevolg van is, kan er een duidelijke psychische stoornis optreden. Bij andere vormen van zware werkdruk is er een terugkeer naar de normale toestand van de persoon wanneer dat lijden wegvalt.

Bij pesten is dat vaak niet het geval. Het laat sporen na : van eventuele stress als gevolg van het pesttrauma tot blijvende persoonlijkheidsveranderingen. Dit komt onder meer omdat de minderwaardige gevoelens blijven, zelfs als de agressie er niet meer is.

Een trauma kan men oplopen wanneer men geconfronteerd wordt met een intense, eventueel terugkerende gebeurtenis waarmee men psychisch niet goed kan omgaan. Eén van de zwaarste traumatische gevolgen van pesten is het ‘één tegen velen’-gevoel, het niet kunnen beroep doen op de solidariteit met anderen.

Men voelt ook ontgoocheling en soms herleeft men tragische belevenissen uit het verleden, bijvoorbeeld de tirannie van een ouder of andere vernederende ervaringen als kind.

Specifieke gevolgen

Specifieke gevolgen zijn: schaamte en vernedering, verwarring, veranderingen in de persoonlijkheid en in sommige gevallen psychose.

Schaamte en vernedering zijn overheersende gevoelens bij slachtoffers. Die gevoelens zijn er niet bij andere vormen van lijden door het werk. Het probleem met schaamtegevoelens is dat ze verhinderen dat de slachtoffers over hun problemen praten. Vaak is de realiteit erger dan wat de slachtoffers in het begin durven te zeggen. Wat hen kwetst, is dat ze niet gereageerd hebben of kunnen reageren om de agressie te stoppen.

Verwarring heeft te maken met de tegenstrijdige boodschappen waar slachtoffers vaak mee worden geconfronteerd, d.w.z. men zegt het ene maar men bedoelt het tegenovergestelde. Bijvoorbeeld iemand verwijten dat hij niet (genoeg) werkt maar hem geen werk geven of niet de middelen verstrekken om het werk behoorlijk te doen.

Ziekmakend is immers wat we niet begrijpen, de dubbelheid van boodschappen, het niet meer het onderscheid kunnen maken tussen waarheid en leugen. Op de duur gaat het slachtoffer aan alles twijfelen, ook aan zichzelf: bijvoorbeeld ‘Is het waar dat ik gek ben, dat ik niet te doen ben, …?’. Deze toestand leidt dikwijls tot agressie vanwege het slachtoffer.

Veranderingen in de persoonlijkheid van het slachtoffer kunnen de vorm aannemen van aanhoudende depressie maar ook van strengheid, paranoia en overdreven wantrouwigheid tegenover de sociale omgeving. Dit laatste wordt veroorzaakt of versterkt als slachtoffers van pesterijen tegenwerking, ongeloof of wantrouwen ervaren. En dat gebeurt vaak, ook van hulpverleners en therapeuten.

In sommige gevallen leiden pesterijen tot een echte psychische ziekte: een psychose.

Ziekte-afwezigheid

Pesterijen vanzelfsprekend tot een hoge ziekte-afwezigheid.

Sociale gevolgen

Het gebeurt dat slachtoffers verloren zijn voor het arbeidsleven omdat ze gebroken zijn door hun ervaringen, overdreven wantrouwig geworden zijn, hun zelfvertrouwen kwijt zijn of omdat ze het niet meer kunnen opbrengen om ook nog maar iets van zichzelf te geven in een nieuw werk.

Invaliditeit, vervroegde uittreding, ontslag, al of niet met schadeloosstelling, financieel verlies (vb. beperking van de loopbaanmogelijkheden) zijn ook gevolgen van pesterijen.

Economische gevolgen

Er zijn heel wat kostenfactoren :

• kost van de ziekte-afwezigheid : slachtoffers verzuimen meer; 1 % van het ziekteverzuim zou te wijten zijn aan pesten;
• kost van ontslagregelingen en overplaatsingen : slechts ongeveer de helft van de slachtoffers blijft op dezelfde werkpost. In alle andere gevallen brengt dat toch een of andere vorm van kosten mee;
• kost van de gevolgen voor de organisatie : er is de beperkte inzet van de medewerker(s) en het negatieve effect op de efficiëntie en de motivatie van de medewerker(s).
  Ook is er de kost van de arbeidsorganisatorische problemen die rechtstreeks samenhangen met pesten en van de tijd die verloren gaat door pesten;
• gerechtskosten.